Understanding the Future with Scenarios

Ulf Boman, KAIROS Future, Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, Millennium Project/Phemonoe Lab & ΔΙΚΤΥΟ ΠΡΑΞΗ

To Spotify έχει μεταμορφώσει ριζικά τη μουσική βιομηχανία. Το Skype έχει αλλάξει τις απόψεις μας για τις τηλεπικοινωνίες και τις συνομιλίες. Το Airbnb είναι η μεγαλύτερη στον κόσμο αλυσίδα ξενοδοχείων και η Uber η μεγαλύτερη εταιρία ταξί του κόσμου, χωρίς να κατέχουν ούτε ξενοδοχεία ούτε αυτοκίνητα. Την ίδια στιγμή το ενεργειακό τοπίο αλλάζει ραγδαία, εξαιτίας της αποκεντρωμένης οικιακής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, τις νέες μορφές αξιοποίησης της ηλιακής ενέργειας και τα έξυπνα δίκτυα μεταφοράς. Ταυτόγχρονα, η Ελλάδα είναι υπό την απειλή χρεοκοπίας, ενώ στην Κίνα φαίνονται τα πρώτα σημάδια μια φούσκας ακινήτων.

Ο κόσμος είναι αεικίνητος

Αν και έχουμε πει πολλές φορές «ποτέ ξανά», σήμερα αντιμετωπίζουμε στη Μεσόγειο περισσότερες, από ποτέ, ναυτικές τραγωδίες με μετανάστες, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνονται τα περιστατικά ξενοφοβίας σε όλη την Ευρώπη. Σήμερα επίσης αντιλαμβανόμαστε ότι είναι συνεχώς αυξανόμενος ο κίνδυνος εξάπλωσης των τοπικών και περιφερειακών πολεμικών συρράξεων, και ότι η Γη βρίσκεται στο χείλος μια κλιματικής περιβαλλοντικής καταστροφής.

Πράγματι, ζούμε σε έναν κόσμο αυξανόμενης αβεβαιότητας και συντριπτικών αλλαγών σε όλους τους κοινωνικούς και επιχειρηματικούς τομείς. Αντιμετωπίζουμε θεμελιώδεις αβεβαιότητες στρατηγικής σημασίας, σε ατομικό, επιχειρηματικό και εθνικό επίπεδο. Είναι αναγκαίο λοιπόν να κατανοήσουμε τι μπορεί να συμβεί στο μέλλον και ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στην επιχείρηση μας και στον εαυτό μας.

Αλλά μπορούμε να γνωρίζουμε ο,τιδήποτε για το μέλλον; Όχι, δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίζουμε, με την πραγματική έννοια της λέξης. Ωστόσο, μπορούμε να διερευνήσουμε πιθανά μέλλοντα και να προετοιμαστούμε για ό,τι μπορεί να συμβεί. Μπορούμε να διερευνήσουμε πιθανά σενάρια και τις συνέπειες τους, καθώς ειδικά σε περιόδους μεγάλης αβεβαιότητας, όπως σήμερα, τέτοιες ασκήσεις είναι περισότερο σημαντικές από ποτέ.

Στρατηγικός Σχεδιασμός με Σενάρια – πώς λειτουργεί

Τα Σενάρια είναι μία πολύ γνωστή και καλά τεκμηριωμένη μέθοδος για την κατανόηση των πιθανών μελλοντικών εξελίξεων. Στην πραγματικότητα όμως τα Σενάρια δεν είναι μέθοδος, αλλά μια φιλό-περίεργη εξεταστική προσέγγιση που συσχετίζει τις στρατηγικές αβεβαιότητες και τις τρέχουσες τάσεις του περιβάλλοντος. Χρησιμοποιώντας μια ευρεία ποικιλία μεθοδολογιών, τα Σενάρια μας βοηθούν να δημιουργήσουμε τάξη στο φαινομενικά περίπλοκο περιβάλλον και να μετατρέψουμε τις προβλέψεις για το Μέλλον σε Στρατηγική Σκέψη.

Οι αναμενόμενες μελλοντικές εξελίξεις για έναν τομέα ή μια επιχείρηση προσδιορίζονται λαμβάνομένων υπόψη δύο βασικών παραγόντων: (α) τις συγκεκριμένες και σχετικά βέβαιες εξελίξεις και τάσεις, και (β) τα στρατηγικά ζητήματα και οι μελλοντικές αλλαγές που ενέχουν μεγάλο βαθμό αβεβαιότητας.

Σε αυτή τη διαδικασία, το πιο σημαντικό είναι μια αυστηρή ανάλυση του εξωτερικού περιβάλλοντος. Αυτή πραγματοποιείται αφού καθοριστεί αρχικά με σαφήνια το Κομβικό Ερώτημα της ανάλυσης μας, ένα ερώτημα που συνδέεται με το πεδίο δραστηριοποίησης μας, τις υπηρεσίες μας ή τα προιόντα μας, ή συνολικά με την επιχείρηση μας. Εν συνεχεία πραγματοποιείται η ανάλυση του περιβάλλοντος (δομές, τάσεις, επιδράσεις, κλπ), με αναζήτηση παραγόντων που μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά το Κομβικό Ερώτημα. Η ανάλυση δεν πρέπει να περιοριστεί σε παράγοντες που ευχόμαστε ή αισθανόμαστε ότι θα επηρεάσουν τις εξελίξεις, αλλά είναι σημαντικό να γίνει μια ολοκληρωμένη έρευνα σημειώνοντας όλους τους πιθανούς παραμέτρους, και προσπαθώντας να αμφισβητήσουμε το τρέχων status quo.

Αλλά πώς μπορούμε να βρούμε στοιχεία για το μέλλον;

Είναι αρκετά εύκολο να εντοπίσουμε στοιχεία σχετικά με εξελισσόμενες ιστορικές τάσεις, ενώ επίσης συχνά, μπορούμε να μετρήσουμε την ανάπτυξη μιας μεταβλητής με ποσοτικούς ή ποιοτικούς όρους. Ωστόσο, πώς θα “μετρήσουμε” τη μελλοντική ανάπτυξη, πώς μπορούμε να περιγράψουμε τη μελλοντική εξέλιξη ενός ζητήματος; Για να επιτύχουμε πρέπει να αναρωτηθούμε: Πώς ή Πού θα αναπτυχθεί ένας παράγοντας στο μέλλον και πόσο βέβαιοι μπορούμε να είμαστε για αυτή την εξέλιξη; Πρέπει να αναγνωρίσουμε την αίσθηση της αβεβαιότητας και να δηλώσουμε απερίφραστα ότι είμαστε αναμφισβήτητα αέβαιοι για την μελλοντική εξέλιξη του παράγοντα. Οι περισσότεροι άνθρωποι που ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν τις μελλοντικές εξελίξεις, είναι σχεδόν σίγουρο ότι θα αποδειχθούν λανθασμένοι (υπάρχουν άλλωστε πολλά παραδείγματα από λανθασμένες προβλέψεις για το μέλλον[1]). Επομένως απαιτείται μια ταπεινότερη προσέγγιση όπου θα αναλογιστούμε πως θα μπορούσε να εξελιχθεί ένας παράγοντας στο μέλλον και πόσο βέβαιη ή αβέβαιη θα ήταν μια τέτοια εξέλιξη.

Προβλέποντας το Απρόβλεπτο

Όταν η Royal Dutch Shell στις αρχές της δεκαετίας του ’80 σχεδίαζε να αυξήσει τις γεωτρήσεις φυσικού αερίου στη Βόρεια Θάλασσα, τα στελέχη της αναρωτήθηκαν (χρησιμοποιώντας τη μεθοδολογία των σεναρίων) τι θα μπορούσε να απειλήσει αυτή την τεράστια επένδυση.

Η απάντηση που προέκυψε ήταν η απόλυτη έκπληξη: Τι θα συμβεί αν η Σοβιετική Ένωση ανοίξει τα σύνορα της και αρχίζει να εξάγει τα τεράστια αποθέματα αερίου της; Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις που να στηρίζουν αυτήν την πιθανότητα; Όχι, για όλους εκείνους που αρνήθηκαν να αμφισβητήσουν το τότε Status Quo, δεν υπήρχε καμία τέτοια περίπτωση. Ωστόσο, τα στελέχη της ομάδας σεναρίων της Shell έψαξαν για αδύναμες έστω, αβέβαιες ενδείξεις που να μπορούν να στηρίξουν την πιθανότητα για την πραγμάτωση ενός τέτοιου ανοίγματος της Σοβιετικής Ένωσης προς τις παγκόσμιες αγορές. Τα αποτελέσματα της δουλειάς τους παρουσιάστηκαν μέσω ενός αριθμού εναλλακτικών σεναρίων (αφηγήσεων) για το μέλλον, όπου σε μια από αυτές τις αφηγήσεις, και υπό συγκεκριμένες συνθήκες, διαφαινόταν πράγματι η πιθανότητα ανοίγματος της ΕΣΣΔ.

Αυτά τα σενάρια δεν ήταν αποκυήμματα της φαντασίας των ερευνητών, αλλά κάτι που βασίστηκε σε ενδελεχή έρευνα και στο θάρρος να θέτουν ερωτήματα που αμφισβητούσαν το δεδομένο περιβάλλον. Έτσι, όταν το Τείχος του Βερολίνου έπεσε το 1989, η Royal Dutch Shell ήταν προετοιμασμένη και αντιμετώπησε με σαφώς μεγαλύτερη επιτυχία από τους ανταγωνιστές τις ραγδαίες εξελίξεις. Φυσικά, δεν είναι υποχρεωτικό σε μια ανάλυση σεναρίων να μελετηθούν τέτοια παγκόσμια ζητήματα, ωστόσο στα πλαίσια της ανάλυσης είναι να απαραίτητο να τεθούν πολλά ερωτήματα για το μέλλον περιλαμβάνοντας διάφορους βαθμούς αβεβαιότητας.

Υπάρχει μέλλον για την Έρευνα στην Κίνα;

Το τελευταίο διάστημα, η Φημονόη (Phemonoe Lab) και το Δίκτυο ΠΡΑΞΗ είχαμε την ευκαιρία, να συνεργαστούμε σε μια έρευνα που χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαική Επιτροπή και αφορούσε το ερευνητικό περιβάλλον στην Κίνα το 2025. Στα πλαίσια του έργου συνεργαστήκαμε με ειδικούς από όλον τον κόσμο, χρησιμοποιήσαμε τεχνικές Delphi και Crowd Sourcing, μέσω των οποίων καταλήξαμε σε 16 σημαντικούς παράγοντες που θα επηρρεάσουν και θα διαμορφώσουν το ερευνητικό περιβάλλον στην Κίνα τα επόμενα 10 χρόνια.

Cross Impact Analysis

Επίσης εντοπίσαμε δύο πιθανότατα σημαντικές στρατηγικές αβεβαιότητες, (α) οι επιδόσεις της Κινεζικής Οικονομίας, και (β) η Διαφάνεια στη διακυβέρνηση σε συνδιασμο με τη βελτίωση των ανθρώπινων δικαιώματων. Βασιζόμενοι σε αυτές τις σταρτηγικές αβεβαιότητες αφηγηθήκαμε τέσσερα πιθανά σενάρια για την ανάπτυξη του ερευνητικού περιβάλλοντος στην Κίνα έως το 2025.

AAEAAQAAAAAAAALQAAAAJDIyNTM5ZDk0LTFjZTktNDY4OS1hZjdmLWQ2M2JkN2MzYmZhZgΤα σενάρια παρουσιάζουν τέσσερα ριζικώς διαφορετικά μέλλοντα, βασιζόμενα στο πως κινήθηκαν και ενήργησαν, η Κινέζικη κυβέρνηση, οι δημόσιοι και ιδιωτικοί οργανισμοί, και η κοινωνία, λαμβάνοντας ταυτόγχρονα υπόψη άλλους παράγοντες όπως πιθανές μικρής κλίμακας, πολεμικές συράξεις, παγκόσμιες κρίσεις, και κοινωνικές τάσεις. Τα σενάρια αποκαλύπτουν τις ερευνητικές προτεραιτότητες που θα τεθούν σε κάθε περίπτωση, όπως νέας μορφής πυρηνικά εργοστάσια ενέργειας, αμυντικές και διαστημικές τεχνολογίες, εναλλακτικές πρώτες ύλες, κ.α. που περιγράγονται στο Ying & Yang σενάριο.

Η τέλικη έκθεση θα χρησιμοποιηθεί από την Ευρωπαική Επιτροπής για τον σχεδιασμό της ερευνητικής συνεργασίας με την Κίνα, με στόχο το κοινό ώφελος.

Τα σενάρια, θεμέλιο για τη λήψη στρατηγικών αποφάσεων

Η μεθολογία των σεναρίων αποτελεί τη βάση για το στρατηγικό σχεδιασμό πολλών εταιριών (όπως η Shell), δημόσιων οργανισμών, και τοπικών κυβερνήσεων, καθώς επιτρέπουν την προσέγγιση θεμάτων επιχειρηματικού, ή κοινωνικού ενδιαφέροντος. Τα οφέλη από τη χρήση σεναρίων, τόσο από ιδιωτικές επιχειρήσεις όσο και από τη δημόσια διοίκηση, είναι τεράστια καθώς επιτρέπουν τη διασαφήνιση των σύνθετων παραμέτρων που επηρέαζουν το μέλλον, και μας βοηθούν να συνειδητοποιήσουμε ότι ο κόσμος θα μπορούσε να αναπτυχθεί με διαφορετικούς τρόπους από αυτούς που θεωρούμε σήμερα ως δεδομένους.

Τα σενάρια δεν προβλέπουν το μέλλον, μας βοηθούν να προετοιμάστουμε όμως καλύτερα για αυτό. Πάνω από όλα αποτελούν τη βάση για τη δημιουργία στρατηγικών και σχεδίων δράσης για να διαμορφώσουμε οι ίδιοι το μέλλον μας.

Ο καλύτερος τρόπος για να προβλέψεις το μέλλον είναι να το εφεύρεις (Alan Kay, Xerox PARC)